Restauratie van de Noordelijke afdaken en wandelterras op de Scheldekaaien – Jordaenskaai Antwerpen

WAAROM DIT PROJECT BIJZONDER IS

Historische havenconstructies met een toekomst voor de stad

Op de Jordaenskaai in Antwerpen bevinden zich, ten noorden van Het Steen, de historische afdaken 22 en 23 met het aanpalende wandelterras. De monumentale staalconstructies werden tussen 1887 en 1889 gebouwd als onderdeel van de nieuwe Scheldekaaien en vormen vandaag een uitzonderlijke getuige van de negentiende-eeuwse havenontwikkeling. Binnen het Masterplan Scheldekaaien werd Erfgoed en Visie aangesteld voor de integrale restauratie van deze beschermde constructies. De opdracht omvatte historisch onderzoek, restauratieontwerp, vergunningen, stabiliteitsherstel en werfopvolging, met bijzondere aandacht voor maximaal materiaalbehoud, technische innovatie en de duurzame integratie van de historische constructies in een kwalitatieve publieke ruimte.

Restauratie als onderdeel van een integraal masterplan

De restauratie van de noordelijke afdaken en het wandelterras maakt deel uit van het Masterplan Scheldekaaien, waarin de historische kaaizone wordt herontwikkeld tot een kwalitatieve publieke ruimte met respect voor haar erfgoedwaarde. Van bij de start werd de restauratie afgestemd op de toekomstige inrichting van het openbaar domein en de geplande functies onder de afdaken. In nauwe samenwerking met AG Vespa, ontwerpteams en studiebureaus werden restauratie- en ontwerpbeslissingen integraal op elkaar afgestemd.

Deze geïntegreerde aanpak resulteerde onder meer in een vernieuwd regenwaterafvoersysteem, de integratie van lichtstraten in de dakstructuur en een speciaal ontwikkeld akoestisch dakpakket dat het toekomstig gebruik van de ruimte ondersteunt zonder afbreuk te doen aan de historische uitstraling van de constructie. Zo werd het monument niet alleen gerestaureerd, maar ook voorbereid op een duurzame toekomst binnen de vernieuwde Scheldekaaien.

Onderzoeksgedreven restauratie van een uitzonderlijke staalconstructie

De historische afdaken bestaan uit een complexe negentiende-eeuwse staalconstructie, opgebouwd uit platen, L- en U-profielen die met klinknagels en boutverbindingen werden samengebracht tot kolommen, liggers, frontons en polonceauspanten. Die oorspronkelijke constructiewijze vormde het uitgangspunt voor de volledige restauratie.

Voorafgaand werd een uitgebreid materiaalonderzoek uitgevoerd naar de samenstelling en structurele kwaliteit van het historische staal. Daarbij bleek dat het materiaal, door de aanwezigheid van zwavel en fosfor, niet geschikt was voor structurele lasherstellingen. Daarom werd een restauratiemethodiek ontwikkeld waarbij alle staalherstellingen werden uitgevoerd met koppelplaten en traditionele bout- en klinknagelverbindingen, volledig in lijn met de oorspronkelijke constructietechnieken. Ook vroegere lasherstellingen uit de jaren 1950 werden volgens deze principes bijkomend versterkt.

De aanwezigheid van zware metalen in de afwerkingslagen vereiste bovendien een zorgvuldig gefaseerde uitvoering. Tijdens de werken werden verschillende proefopstellingen en testen uitgevoerd om de meest geschikte restauratiemethode te bepalen. Zo werd uiteindelijk beslist de historische Polonceauspanten volledig in situ te herstellen nadat proefdemontages aantoonden dat de constructie onder aanzienlijke spanning stond. Hierdoor konden risico's tijdens de uitvoering maximaal worden beperkt.
 

Maximaal behoud van historisch materiaal

Duurzaam restaureren betekende in dit project in de eerste plaats het maximaal behouden en herstellen van de oorspronkelijke constructie. Historische onderdelen werden zorgvuldig geïnventariseerd en waar mogelijk behouden, verstevigd of opnieuw gebruikt. Decoratieve frontons werden minutieus onderzocht zodat de vervanging van de handmatig uitgesneden ajourplaten tot een minimum beperkt bleef. Beschadigde wapenschilden werden samengesteld uit bestaande fragmenten en talrijke historische onderdelen uit eerder gedemonteerde afdaken, waaronder gordingen, korbelen, liggers en sierstukken, kregen opnieuw een plaats binnen het project.

Tijdens de uitvoering kwamen bijkomende beschadigingen aan het licht, zoals ernstige corrosie en vermoedelijke oorlogsschade in de vorm van kogelinslagen. Deze onverwachte vaststellingen vroegen een flexibele aanpak en een voortdurende afstemming met de erfgoedinstanties om telkens de meest verantwoorde restauratieoplossing uit te werken. Ook op talrijke knooppunten en verbindingen werden complexe herstellingen uitgevoerd zonder de bovenliggende historische constructies te demonteren, waardoor het oorspronkelijke materiaal maximaal behouden kon blijven.

Complex stabiliteitsherstel en innovatieve technische oplossingen

Een van de grootste technische uitdagingen lag in het herstel van de funderingen en de kolomvoeten. Door decennialange blootstelling aan regenwater en overstromingen van de Schelde was op veel plaatsen ernstige corrosieschade ontstaan. Voor elk van de 76 historische kolommen werd een individuele analyse uitgevoerd, waarbij rekening werd gehouden met de specifieke schade, de positie binnen de constructie en de bestaande funderingsankers.

In nauw overleg met de stabiliteitsingenieur werden vier restauratieprincipes ontwikkeld, zodat voor iedere kolom de meest geschikte herstelmethode kon worden toegepast. Waar mogelijk werd gekozen voor herstel met ankermoffen, waardoor de historische fundering maximaal intact kon blijven zonder grote ingrepen.

Ook op technisch vlak werd sterk ingezet op innovatie. Het nieuwe akoestische dakpakket werd vooraf in een labo getest om de optimale opbouw te bepalen. De geperforeerde golfplaat aan de onderzijde werd op maat gemaakt om een evenwicht te vinden tussen akoestische prestaties en een minimale visuele impact op het historische monument. Zo verenigt het project doorgedreven restauratietechniek, stabiliteitsherstel en hedendaags comfort binnen één integraal restauratieconcept.

Restaureren mét voortschrijdend inzicht

Tijdens de uitvoering werden restauratiemethodes waar nodig bijgestuurd op basis van nieuwe vaststellingen na demontage. Dankzij een nauwe samenwerking tussen ontwerpers, stabiliteitsingenieurs, uitvoerders en erfgoedinstanties konden onverwachte schadebeelden snel worden geëvalueerd en vertaald naar doordachte restauratieoplossingen, zonder de erfgoedwaarde van de constructie uit het oog te verliezen.

 

DEZE REALISATIE KWAM TOT STAND IN SAMENWERKING MET

Erfgoed en Visie (restauratiearchitect – Karen Bernaerts, projectverantwoordelijke, en Julie Tyberghien, projectarchitect), Triconsult (stabiliteit historische afdaken), Tractebel (stabiliteit en vergroening wandelterras), Palmbout Urban Landscapes (ontwerp van de publieke ruimte en vergroening van het wandelterras), Monument Vandekerckhove (restauratieaannemer) en in onderaanneming Geert Laeremans (specialist restauratie van historische metaalconstructies)